Ако во историјата постоел некој кој цел живот поставувал прашања, барал одговори и причини за сè околу него, Аристотел (384-322 п.н.е.) секако е еден од нив. Тој беше антички грчки филозоф и мудрец, кој навлезе во секоја пора на она што се нарекува човек.
Се справувал со доблеста и како и секој филозоф од таа ера, заедницата (државата) му била крајната цел и добро што треба да функционира здраво и разумно. А единствениот начин за тоа според него е човекот како морално битие да се манифестира и да го обезбеди своето постоење во една држава.
Човек секогаш треба да се држи до средината и да избегнува крајности, и премногу и премалку. Средината е она што го пропишува здравиот разум. Ова е советот и препораката на Аристотел што се провлекува низ секој негов суд за доброто и доблеста и е основа на целата негова наука.
Богатство и пари
За да зборува за доблеста, Аристотел морал да се бави со пари, богатство, дарежливи луѓе, претензии и амбиции. Сите овие, меѓу другото, биле негови теми во рамките на Никомаховата етика каде што пишувал за доблеста. Така, големиот Аристотел напишал:
„Се што се употребува може да се користи добро или лошо. Богатството им припаѓа на овие употребливи работи. Најдобро ја користи една работа тој што поседува доблест во однос на неа. Затоа, богатството најдобро ќе го искористи оној кој има доблест да се справи со парите. Тоа ќе биде дарежлив човек.
Употребата на пари е нивно трошење и издавање, додека примањето и чувањето пари попрво би можело да се означи како стекнување. Затоа, великодушноста, односно благородноста и племенитоста, повеќе се покажува во давање на оние на кои им треба, отколку да се одземе од оние на кои им треба и да не се зема од кого не треба. Затоа што позитивноста на ликот повеќе се рефлектира во правењето отколку во примањето добро. Односно во активен, а не пасивен однос кон доброто“.
Затоа, не е тешко да се види дека давањето одговара на правење добро и постапување во согласност со доблеста.
Дарежливи луѓе
Дарежливи, според Аристотел, се оние што даваат. Ниту една друга доблест не ги освојува толку симпатиите кај луѓето како великодушноста, бидејќи таквите луѓе се корисни за другите и на тие што даваат.
Сите постапки што одговараат на доблеста се убави и за цел имаат убавина (во етичка смисла). Така, великодушниот и навистина дарежлив човек ќе дава за добро на убавото, со уживање или барем без жалење, како што напиша Аристотел.
Великодушниот човек нема ни да земе од каде што не е потребно, бидејќи таквото земање не е карактеристика на оние кои не ги ценат парите. Но, од таму каде што треба, од сопствени средства, тој ќе земе. Не затоа што е убаво, туку затоа што е неопходно – за да може да даде.
Дарежливиот човек нема ни да го запостави својот имот затоа што сака да го искористи за да им помогне на другите. Нема да дава ниту на кој било за да има за кој треба и кога му треба, што е благородно дело.
Карактеристично за дарежливиот човек е тоа што не мисли на себе, па често знае да претера со својата дарежливост.
Дарежливоста, имено, не се состои во количината на даденото, туку во подготвеноста на давателот кој дава пропорционално на големината на имотот. Затоа, сосема е можно од двајцата даватели, тој што дава помалку да биде подарежлив ако средствата од кои дава се помали.
Најретко се богати оние кои заслужуваат најмногу да бидат
Аристотел пишува дека оние кои не го стекнале сами своето богатство, туку го наследиле, се сметаат за повеликодушни. „Никогаш не доживеале што значи да се нема. А, освен тоа, на секој му е помило она што самиот го создал, за што најдобри примери се родителите и поетите“, напишал тој.
„На дарежливиот човек“, вели Аристотел, „не му е лесно да се збогати затоа што нема развиено чувство за складирање или штедење“. Има чувство за давање и затоа што не ги цени парите како такви, туку само поради давањето што му го овозможува тоа.
Затоа судбината често е критикувана дека најретко се богати оние кои заслужуваат најмногу да бидат богати. А сепак, тоа не е без причина - не може да има пари некој ако воопшто не се труди да ги стекне, како што е случајот со сите други работи“, напиша Аристотел во Книга IV од Никомаховата етика.
На животната патека ќе се лизне човек кој е склон кон расипаност. Тоа ќе се случи ако не добие соодветно воспитување. Но, ако му се посвети соодветно внимание и грижа, тој сепак може да тргне на вистинскиот пат во средината.
Среброљубие
Среброљубието, според судот на Аристотел, е неизлечива. Се чини дека оваа особина е производ на возраст или друга слабост. Се чини дека тоа е многу поблиску до човековата природа отколку расипаноста, бидејќи има многу повеќе луѓе кои сакаат пари од оние кои лесно се разделуваат со нив. Патем, според Аристотел, лакомоста се манифестира на два начина:
- Во недоволно давање
- И прекумерно внесување.
„Овој втор тип на алчни луѓе (лакомите) го преувеличуваат своето земање на таков начин што земаат сè и од секаде, како што се оние кои се занимаваат со ниски работни места, макроа, зеленаши. Сите тие земаат од каде што не треба, и како не треба, и за сите нив изгледа главната карактеристика им е валкано правење пари. Тие се подготвени да издржат срам дури и поради љубовта на незначителна добивка.
Оние кои, сепак, земаат многу од таму каде што не треба и што не им треба (на пример тираните кои пустошат градови и ограбуваат храмови), ние не ги нарекуваме едноставно лакоми, туку валкани, безбожни и неправедни.
Измамниците, разбојниците и ограбувачите спаѓаат меѓу алчните затоа што се посветени на недостојно, валкано заработување пари. И едните и другите трпат срам заради добивка, само едните се изложуваат на најголеми опасности заради својот плен, додека другите добиваат на сметка на своите пријатели на кои треба да им се дадат. И двата типа се посветени на срамното стекнување, а секое такво стекнување е неблагодарно“, напишал Аристотел за скржавите.
Вистинската спротивност на дарежливоста со право се нарекува среброљубие, бидејќи тоа е поголемо зло од расипништвото и затоа што луѓето почесто се вртат во тој правец отколку во правец на расипништво.
Дарежлив човек
Вистински дарежлив човек, како што мислел Аристотел, е сличен на остроумен. Може точно да процени што е соодветно и знае паметно да троши големи суми пари.
„Дарежливиот човек мора да го прави тоа со задоволство и лежерно – прекумерното ситничарење во математиката е тесноградост. Мора да внимава повеќе на тоа како ќе ја направи работата што е можно поубаво и пристојно отколку колку ќе потроши и како ќе се одвива максимално непречено.
Дарежливиот човек нужно мора да биде великодушен“, вели големиот мислител.
Аристотел и оценката на вредноста на делата
Не е иста вредноста на она што е во сопственост и она што е постигнато, односно делата. Предметите кои се во сопственост имаат најголема вредност ако имаат највисока пазарна цена, како што е златото.
А, она што е постигнато, односно работата, се оценува, напротив, по големината (или значењето) и убавината. Предизвикува восхит кај набљудувачот, а квалитетот на великодушноста е токму во тоа што предизвикува восхит. Затоа, ако сакате, според Аристотел, да ја знаете вредноста на вашата работа, ќе знаете по тоа колку е значајна таа работа.
Амбициозен човек
„Душевната величина (амбиција) е насочена, како што кажува и самото име, кон големи цели“, рекол Аристотел.
Амбициозна личност, односно личност која поседува духовна големина, може да се смета за онаа која се чувствува способна за големи работи и која навистина е. Инаку, оној што се цени така без вистинска основа е вообразен будала, а ниту еден носител на доблест не е вообразен или неразумен.
„Оној што е способен за помали цели, и е целосно свесен за тоа, е разумен, но не и амбициозен (тој е без духовна големина). Затоа што амбицијата се состои во големи цели, како што е убавината во висината на телото затоа што малите луѓе можат да бидат фини и хармонично градени, но никако убави“, е мислењето на филозофот.
Тој што незаслужено се преценува себеси е суетен.
Оној што се цени себеси помалку отколку што вреди е очаен. Па, без разлика дали тоа е случај кога ги завршува задачите што ги извршува (големи, просечни или безначајни), за кои самиот не се смета за дораснат. Ваквите случаи се најтешки кога се работи за личност со навистина голема вредност. Бидејќи што тој човек би работел ако нема толкава вредност?
