На Конференцијата на ОН за климатски промени во 2023 година, речиси сите земји и повеќе од половина од најголемите светски корпорации ветија дека ќе се заложат за достигнување на „нето нула“- точката во која нема да има повеќе емисии на стакленички гасови до 2050 година. Светските лидери, тогаш за прв пат писмено признаа дека за посакуваната цел - планетата Земја како место погодно за живот- потребно е да се откажеме од фосилните горива. Иако не е лесно да се прифатат обврските поврзани со постигнувањето на оваа несомнено возвишена цел, многу е потешко да се спроведат мерките кои неминовно ќе бидат придружени со огромните трошоци поврзани со таквата транзиција, и тоа за релативно кратко време, малку подолго од четвртина век.

Влијанијата на глобалната клима кои веќе се развиваат под тековното затоплување - од топење на мразот на поларните страни до разорни топлотни бранови и поинтензивни бури - ја демонстрира итноста на акцијата. Загрижувачки е што неодамнешната проценка на Светската метеоролошка организација дека 2024 година е најтоплата година не само досега, туку веројатно од почетокот на човечката цивилизација и првата година во која ги поминавме „магичните“ 1,5 °C годишен пораст на температурата над прединдустрискиот просек.

Патем, според Парискиот (климатски) договор од 2015 година, земјите се согласија да го ограничат затоплувањето на под 2°C, идеално на 1,5°C. Препознавајќи ја итноста на акцијата, се поголем број влади и корпорации се обврзуваат да постигнат нето нула емисии. Во моментов, над 90 земји објавија такви „нето нула цели“, вклучувајќи ги и најголемите светски емитери (Кина, САД и Индија).

Пандемијата на коронавирус генерира милиони смртни случаи заедно со најлошиот економски пад од Големата депресија во 1930-тите. Парадоксално, тоа предизвика најголем пад на емисиите на јаглерод диоксид (CO2) во историјата. За жал, се чини дека тоа беше само пауза во она што следува. Имено, за да има 50 постотна шанса да го одржи глобалното затоплување под 1,5°C (во однос на прединдустрискиот просек), светот би морал да го повторува годишниот пад од седум проценти на емисиите на CO2, откриени во 2020 година, секоја година до 2050 година. Сето ова со ризик дека следните децении би можеле да бидат уште полоши ако брзо не ставиме крај на вековната врска меѓу економскиот раст и загадувањето со јаглерод диоксид.

Јасно е дека трошоците за радикалните реформи, како што е патот до економијата со „нула јаглерод диоксид“, би можеле да бидат преголеми и да доведат до бројни развојни проблеми. Затоа, клучното прашање е дали светот може да ги намали емисиите на јаглерод диоксид без значително да го загрози животниот стандард на населението? Кога се обидуваме да одговориме на ова прашање, треба да се запомни дека, од индустриската револуција, фосилните горива, заедно со капиталистичкиот поредок како двигател на економскиот раст, го доведоа светот до сегашната климатска криза. Поврзано со тоа се поставува прашањето дали ставот на т.н техно-оптимистите дека употребата на таа моќ за иницирање на енергетската транзиција би била втемелена и дали тоа е најдобрата достапна опција.

Како до „нула емисии“

Глобалната нето нула емисија е (преферирана) состојба во која емисијата на „стакленички гасови“ (како резултат на човечките активности) ќе се неутрализира поради отстранувањето на јаглеродот од атмосферата. Приоритет е намалувањето на емисиите на штетни гасови предизвикани од човечки активности (поради работата на возилата и фабриките на фосилни горива). Сите преостанати емисии на стакленички гасови тогаш ќе треба да се избалансираат со еквивалентно количество на намален јаглерод, што може да се случи преку природни пристапи како што се пошумување или преку технологии како што е директно складирање на воздухот.

Така, датумот за постигнување нето-нула емисии за гасови различни од CO2 (други гасови кои исто така предизвикуваат ефект на стаклена градина, како што се метан, азотен оксид и флуорни гасови) е подоцна, делумно затоа што моделите претпоставуваат дека некои од овие емисии, особено метанот (поврзан со земјоделството), потешко се отстранува.

Едноставно кажано, нула емисии значи огромен пад на употребата на јаглен, нафта и гас. Таа повикува на прекин на продажбата на нови патнички автомобили со мотори со внатрешно согорување до 2035 година и постепено укинување на сите електрани на јаглен и нафта до 2040 година, што е де факто целосна трансформација на глобалниот енергетски систем.

Проблемот е што напредокот се случува премногу бавно за да се одржи порастот на температурата на 1,5°C. Агенциите на ОУН посочуваат дека со климатските политики кои се во сила, до крајот на векот ќе има речиси двојно зголемување на температурата (2,8 степени).

Меѓународната агенција за енергија направила детални сценарија за транзиција, следејќи повеќе од 550 технологии кои подразбираат „чиста енергија“ и 400 пресвртници што ќе треба да се постигнат на патот. Списокот на области кои бараат револуционерен напредок вклучува: енергетска ефикасност, енергија од ветер, соларна инфраструктура, складирање енергија и многу други. Само во мал број од овие области моментално има движење во вистинската насока со потребната брзина.

Трошоци за енергетска транзиција

Проценките за влијанието на еколошката транзиција кон нула емисии на јаглерод диоксид врз БДП за глобалната економија значително варираат: од минус четири проценти до минус еден процент во 2030 година. Овие отстапувања укажуваат на недостаток на консензус за макроекономскиот ефект на активностите за ублажување на негативната климатска промена.

Во секој случај, постојат многу потенцијални патишта до нето нула, но ниту еден не е лесен, бидејќи покрај технолошките предизвици, транзицијата вклучува и неверојатни суми на пари.

Глобална консултантска фирма MCKinsey & Co. во својот извештај за 2022 година пресметала дека компаниите, владите и домаќинствата ширум светот треба да заштедат и инвестираат 275 трилиони долари до 2050 година, износ што е еквивалентен на 8,8 отсто од глобалниот БДП, или просечно 9,2 трилиони долари годишно. Тоа е годишен пораст од дури 3,5 трилиони долари во споредба со трошењето на почетокот на периодот, што е еднакво на половина од глобалниот корпоративен профит или седум проценти од вкупната потрошувачка на домаќинствата. Истата студија покажува дека потребните инвестиции ќе треба да се зголемат од 6,8 отсто на дури 8,8 проценти од глобалниот БДП помеѓу 2026 и 2030 година пред да почне да опаѓа.

Иако овие барања за трошоците се големи, многу од потребните инвестиции ќе имаат висока стапка на поврат и не треба да се гледаат како обични трошоци. Технолошките иновации би можеле да ги намалат капиталните трошоци за нето-нула технологии побрзо од очекуваното. Во ова сценарио, глобалната просечна испорачана цена на електрична енергија би се зголемила во блиска иднина, но потоа би почнала да опаѓа. Секако, овие расходи се и извонредна инвестиција во нов енергетски систем, кој ќе создаде профитабилни индустрии, нови работни места и ќе создаде услови за пониски трошоци за енергија за потрошувачите, особено кога станува збор за производи како електричните возила. За земјите кои се нето увозници на енергија, како што се поголемиот дел од регионов, придобивките се уште поголеми.

Инаку, споменатото сценарио подразбира дека производството на јаглен за енергетска употреба би било ефективно прекинато до 2050 година, додека обемот на производство на нафта и гас би бил за 55 отсто и 70 отсто помал од денес. Трошоците за производство во другите сектори исто така би се зголемиле (на пр. во производството на челик и цемент од 30 до 45 проценти до 2050 година), додека побарувачката за електрична енергија во 2050 година би се удвоила во споредба со денес.

Од друга страна, неодамнешниот извештај на истражувачката група Блумберг NEF покажува дека цената за постигнување нето нула е малку помала, но сепак многу висока - 215 трилиони долари до средината на овој век.

За „порелаксирано сценарио“ кое подразбира пораст на глобалната температура од 2°C, трошоците на глобално ниво се околу пет трилиони долари или 0,4 отсто од светскиот БДП во 2030 година.

Во прилично оптимистичка студија на ММФ од крајот на 2022 година, трошоците се проценуваат на околу еден процент од светскиот БДП во 2030 година, што е еквивалентно на намалување од околу 0,1 процентен поен на годишниот раст на глобалниот БДП. Сепак, трошоците за БДП се повисоки за земјите извознички на фосилни горива, каде што се движат помеѓу  два и 2,5 проценти од нивниот БДП.

Во анализата на Меѓународната агенција за енергетика, се проценува дека достигнувањето на нето нула емисии до 2050 година би барало годишни инвестиции во чиста енергија ширум светот повеќе од тројно до 2030 година, односно да достигне четири илјади милијарди долари. Позитивната страна на претстојната еколошка револуција е тоа што ќе создаде милиони нови работни места и ќе доведе до универзален пристап до електрична енергија ширум светот до крајот на деценијата.

Додека најголемиот дел од намалувањето на емисиите на CO2 до 2030 година ќе се должи на употребата на технологии кои се веќе комерцијализирани, во периодот помеѓу 2030 и 2050 година, половина од потребното намалување на емисиите на CO2 треба да се должи на употребата на технологии кои се моментално во фаза на развој. Тоа подразбира големи напори за поттикнување на иновациите, со цел овие нови технологии навреме да стигнат на пазарот.

Друга студија на ММФ проценува дека годишните дополнителни инвестиции треба да изнесуваат два отсто од глобалниот БДП помеѓу 2030 и 2040 година. Проблемот е што зголемувањето на учеството на инвестициите во БДП за два процентни поени би создало силни негативни макроекономски последици, меѓу другото, подигање реалната каматна стапка. Значителен напор за замена на постоечкиот капитал, исто така, негативно ќе влијае на животниот стандард на населението.

Она што е многу важно е дека трошоците и придобивките од транзицијата кон економија со нето-нула емисии се подеднакво распределени, што е од особено значење за работниците во индустриите чија работа резултира со висока содржина на јаглерод. Добрата вест е дека голем број од потребните технологии се веќе достапни и се поконкурентни по цена во споредба со алтернативите со високо ниво на јаглерод. Отстранувањето на CO2 од атмосферата ќе ги надомести емисиите од секторите каде што е потешко да се постигнат нето нула емисии, како што е авијацијата.

Што реално може да се направи

Генерално, не постои научен консензус за тоа што треба да се направи во социо-економски контекст. Климатските промени се резултат на нашиот сегашен економски и индустриски систем и она што можеме да го направиме сега, со огромни инвестиции, е да го спречиме порастот на температурата да ги надмине познатите 1,5 °C до 2050 година. Даночните промени, како што е воведувањето данок на јаглерод емисиите на диоксид, малку ќе помогнат и фундаментално преиспитување на нашиот однос кон сопственост, бизнис и капитал.

Дополнително, фискалната политика мора да се редефинира во насока на масивни програми за јавни работи поврзани со екологијата и со потреба да се осигура дека претстојните системски шокови нема да остават голем дел од светското население гладно и сиромашно. Секоја смислена политика мора да ја разниша воспоставената база на моќ и интересите поврзани со неа. Очекувањето дека е можно да се постигне еколошка транзиција без тоа да не чини ништо е нереално.

Релевантните проекции укажуваат дека глобалното затоплување ќе продолжи барем до 2050 година, дури и ако емисиите на гасови кои создаваат т.н. ефект на стаклена градина драстично се намали во наредните децении. Не може да се исклучат катастрофални исходи, како што се ненадејни, неповратни промени во циркулацијата на океанската вода.

Техно-оптимистите се убедени дека новите, зелени иновации можат многу да придонесат за решавање на проблемите. Скептиците за идниот економски раст ја опишуваат транзицијата кон „нулта емисија на јаглерод“ како фундаментална промена што ќе стави крај на децениската економска експанзија водена од консумеризмот и ќе го воведе светот во епохата „после растот“.

Јасно е дека забрзаните напори за декарбонизација се неопходни. Споредбите со минатото искуство и износот на потребните вложувања веројатно три децении однапред сугерираат дека овие трошоци, иако може да се управуваат, ќе бидат значителни. Поради забрзаното темпо на климатските промени и големината на напорите потребни за да се декарбонизира економијата, транзицијата кон нула емисии на јаглерод веројатно ќе вклучи големи промени во моделите на раст. Ефектите ќе вклучуваат значителен негативен шок од страната на понудата, како и зголемување на инвестициите доволно големи за да влијаат на порастот на глобалната рамнотежна каматна стапка.

Дополнително, можеме да очекуваме големи негативни ефекти врз доходот на потрошувачите, редистрибутивни промени и значителен притисок врз јавните финансии, кои ќе ги соочат креаторите на економските политики ширум светот со сериозни тешкотии. Следствено, аналитичарите и експертите за политики ќе треба да најдат начини да ги убедат и политичарите и јавноста да ги интензивираат напорите за декарбонизација.

Дури и ако зелените технологии се покажат како поевтини од традиционалните, трошоците за префрлување на нив ќе бидат високи. Имено, значителен дел од постојниот капитал (зграда, машини и возила) ќе треба да се отфрли и замени пред да му истече векот за користење (на пр. поради построги еколошки прописи). Тоа значи дека ќе бидат потребни повеќе инвестиции за да се одржи истото ниво на производство.

Економистите го нарекуваат ненадејното застарување на капиталот негативен шок на понудата, бидејќи неговиот главен економски ефект е намалување на потенцијалното производство. Во 1970-тите, овој термин се користеше за да се опише ненадејниот пораст на цената на нафтата, а шокот што не очекува во следната деценија ќе биде приближно со ист ред на големина (референтните проценки покажуваат дека шоковите од нафтата и климатската транзиција се приближно слични во големина: три-четири процентни поени од глобалниот БДП).

Комбинацијата на намаленото потенцијално производство и повисоките инвестиции, кои според некои проценки изнесуваат два проценти од светскиот БДП, укажува дека приходот и благосостојбата на потрошувачите ќе бидат нападнати. Исто така, работните места ќе бидат изгубени во традиционалните сектори со интензивни емисии на јаглерод. Иако ќе се отворат други работни места во индустриите кои не се потпираат на фосилни горива, работниците во леарниците и многу други места нема веднаш да се претворат во експерти за изолација на зградите и ќе станат „губитници во транзицијата“.

Радикални промени во навиките и однесувањето на луѓето?

Постигнувањето на нето нула емисии ќе бара брза трансформација во сите глобални системи - од начинот на кој ги напојуваме нашите економии, до начинот на кој транспортираме луѓе и стоки и храниме растечка популација. На пример, ако сакаме да го ограничиме зголемувањето на температурата на 1,5°C, најмалку 98 проценти од електричната енергија ќе треба да се создаде од еколошки чиста енергија до 2050 година.

Мерките за енергетска ефикасност и менување на горивото се клучни за намалување на емисиите од транспортот. Подобрувањето на ефикасноста на производството на храна, промената на изборот на исхрана, обновувањето на деградираните земјишта и намалувањето на загубата на храна и отпадот, исто така, имаат значителен потенцијал за намалување на емисиите.

Затоа, борбата против климатските промени подразбира ревизија на нашите потрошувачки навики, а пред се на богатиот Запад, на кој на одреден начин (барем во контекст на навиките за потрошувачка) припаѓа и овој регион. Попаметното користење на електронските и електричните уреди, односно нивниот подолг животен век, поголемата модуларност (заменливост на делови) и подоброто сервисирање секако ќе ја намали вкупната потрошувачка на енергија потрошена на овој тип на уреди, а со тоа ќе ја намали емисијата на штетни гасови.

Технолошкиот напредок драматично се заснова на „фосилни технологии“, така што владините субвенции, регулативите и управувањето со цените на фосилните горива треба да се интензивираат за да се поттикнат иновациите кон почисти технологии, правејќи го зелениот раст сè поефикасен.

Точно, ова веќе делумно се случува бидејќи цените на обновливите извори на енергија паѓаат. Имено, за многу земји во развој „зелената енергија“ брзо станува поевтина од енергијата на фосилните горива (истото важи и за електричните батерии). Причината е зголемениот број компании, како Tesla, кои инвестираат да бидат дел од почиста иднина.

На некој начин, инвестирањето во транзицијата кон нула емисии на јаглерод диоксид не е за разлика од воените трошоци: нејзиниот примарен ефект е да ги пренасочи ресурсите од непосредните трошоци кон трошоците што придонесуваат за долгорочно одржување на благосостојбата на граѓаните. Таквата програма може да има позитивно влијание врз БДП само долгорочно, а прелевањата од поврзаните истражувања и иновации можат, исто така, само долгорочно да го подобрат потенцијалното производство.

 (rts.rs)