-Солидните перформанси на берзите од ex-yu во 2023 година останаа во сенка на вестите кои дојдоа од поширокиот регион - романската компанија Хидроелектрика спроведе иницијална јавна понуда (IPO) која беше на врвот на листата на целиот европски пазар на капитал. Оваа компанија инкасира речиси две милијарди евра и обезбеди вреднување од повеќе од 10 милијарди евра, што беше своевидна круна на развојот на Букурешката берза, кој траеше со години. Романија, земја која во минатото често се споредуваше со поранешна Југославија во однос на големината и населението, создаде пазар на капитал кој е неколку пати посилен од националните екс-ју берзи заедно и со тренд кој најверојатно дополнително ќе ги продлабочи овие разлики во наредните години, пишува Ненад Гујаничиќ, главен брокер на брокерската куќа „Моментум“. 

Имајќи ги предвид ваквите состојби на пазарите на капитал на Балканот, Гујанчиќ ги поставува следните прашања:  Што знаеја колегите од Карпатите и која тајна остана неоткриена за регионалните политичари и креаторите на инвестициската средина? И уште поважно, какви се шансите локалните берзи да ја изгребат површината на овие позитивни искуства?

Секако за да се долови одговорот на ваквите прашања овој искусен брокер ги пренесува своите анализи и согледувања од романскиот пазар на капитал и берзите на државите кои произлегоа од екс -ју.

Романско сценарио

-Она што е несомнен предуслов за развој на висококвалитетен пазар на капитал е да се обезбеди доверба кај инвеститорите во инвестициските процеси, што може да се постигне само со целосна поддршка на политичките елити. Оваа клучна состојка во формирањето на основата на пазарот на капитал најмногу недостасуваше во сите земји во екс-ју областите, или барем немаше доволен континуитет за повремени стимулации за развој на пазарот да опстанат на долг рок.

Во развојот на сопствениот пазар, Романија не се двоумеше да прифати надворешно знаење и искуство со цел да обезбеди подобро образование и на директните учесници во развојот на пазарот и на пошироката државна администрација. Националниот фонд за реституција е под управување на американската инвестициска фирма „Френклин Темплтон“, фактички не прекидно од почетокот на светската економска криза и во голема мера придонесе за развојот на пазарот и минатогодишното рекордно ИПО. Исто така, не долго по доаѓањето на Темплтон, Романците го презедоа управувањето со националната берза од најразвиениот пазар на капитал во Источна Европа, Варшавската берза, со поставување на свој директор таму. Така, постепено се склопуваа коцките за развој на пазар на кој беа наведени и големите романски компании под државна контрола, како и средните и малите компании кои главно доаѓаа од национално просперитетни гранки - информатичка технологија, земјоделство и енергетика.

Балкански правила

Додека романскиот пазар на капитал ги започна првите фази на континуиран развој речиси истовремено со избувнувањето на светската економска криза, приказните за регионалните берзи се распаѓаа. Огромната корекција на вредноста на берзанските индекси сама по себе немаше да има толкава разорна сила доколку не постоеја бројни аномалии кои го спречија закрепнувањето на овие берзи во годините по избувнувањето на кризата.

Ако треба да се наведе еден заеднички именител кој спречи значаен успех на која било од регионалните берзи, тоа би било генерално ниското ниво на корпоративно управување, кое самите берзи не успеаја значително да го подобрат. Така, од овие причини, секој од националните пазари претрпе помала или поголема криза на доверба, што резултираше со губење на интересот на инвеститорите и пад на прометот, што доведе до маѓепсан круг од кој не можеше да се постигне значителен развоен напредок.

Така, во годините по избувнувањето на светската економска криза, Љубљанската берза беше под влијание на колапсот на банкарскиот систем, кој следеше по години на силен економски раст, кој во голема мера беше финансиран од кредити дадени според буразерските принципи. Банките под управа на државите и со прилично лабава контрола преку ноќ останаа со куп ненаплатени кредити, што доведе до колапс на банкарскиот систем, последователна национализација на банките и огромни загуби на акционерите. Како жртва на верижната реакција се најде и националната комерцијална гордост, малопродажниот синџир Меркатор, кој присилно му беше продаден на хрватскиот Агрокор.

Ова преземање веројатно ја реши подоцнежната судбина на овој најголем хрватски холдинг, кој банкротираше како последица на долгогодишни акумулирани долгови, како и со премногу потпирање на политичката моќ, а премалку потпирање на ефикасното корпоративно управување. Иако Агрокор не котираше на Загребската берза, бројни членки на овој систем им донесоа огромни загуби на малцинските акционери, но и удар на довербата на целиот пазар.

Гујаничиќ  забележува дека и Белградската берза, како и словенечкиот пазар на капитал, преорана од банкарската криза, со оглед на тоа што голем број главно парадржавни банки банкротираа поради лошото управување и акумулацијата на лоши заеми. Загубите на акционерите, за жал, се почувствуваа не само кај банките, кои го сочинуваат националниот берзански индекс, туку и во бројни компании од реалниот сектор каде што правата на малцинските акционери беа препуштени на добрата волја на мнозинските сопственици поради порозноста на институциите.

Како понатаму?

По бројниот дел на слабости на пазарот на капиитал во регионот, сосема е јасно зошто овие берзи не се ни приближија до нивоата од предкризниот период, на дамнешната светската економска криза. Така, Љубљанската и Загребската берза дури неодамна надминаа половина од рекордната вредност од 2007 година, додека Белградската берза е на петтина од својот поранешен максимум, земајќи ги предвид реалните приноси (корегирани поради слабеењето на курсот на динарот).

Во регионот по пазарна капитализација доминираат хрватските и словенечките компании, но со ниско ниво на слободни акции за тргување, што го ограничува остварувањето на многу поголем промет и привлекувањето на светски инвеститори. Исто така, повеќето компании во регионот тешко можат да бидат преземени, со оглед на тоа што или имаат мнозински сопственик или, како што е случајот со повеќето словенечки компании, се на листата на стратешки државни претпријатија кои се изземени од можноста за конечна приватизација.

Во вакви зачаурени околности, поттикот за раст на пазарот може да дојде исклучиво од котирањето на нови компании, без разлика дали ќе ги номинира самата држава со цел да ја подобри нивната ефикасност или од сопственици на приватен капитал. Интересно е што ниту една од балканските берзи нема котирана национална компанија за електрична енергија, што е лост на кој берзата во Букурешт го оствари својот раст, но не и сегмент за малите и средни претпријатија, што може да го иницира патот за првично малите и просперитетни приватни компании.

И додека е јасно зошто партиските функционери во државните претпријатија не го сакаат котирањето на берзата и допирот на транспарентноста што би произлегол од него, останува прилично енигма како ниту еден регионален претприемач не се осмелил да тргне по развојниот пат кој е толку вообичаен меѓу нивните колеги од другата страна на Атлантикот. Многубројните бариери, сложените регулативи и високите трошоци секако се препреки кои сè уште стојат на патот, но овие неповолни услови не би останале зацементирани во случај на поголем интерес на приватниот капитал.

Така, некои идни креатори на Talking Tom или Top Eleven би можеле да изберат понатамошен развој со одење на пазарот на капитал наместо предвремено да го потопат бизнисот во мултинационални компании. Дотогаш, на локалните инвеститори најмногу им останува да инвестираат на светските берзи и индиректно да финансираат туѓи економии.