Документарецот „Силјан“ на режисерката двојно номинирана за „Оскар“, Тамара Котевска, кој имаше светска премиера на 82. Венециски филмски фестивал ја освои наградата Cinema and Arts, една од ретките на Биеналото, позната и како „Наградата на Музата“. Оваа награда е дел од официјалната натпреварувачка програма, а во конкуренција на 20 филма за ова признание, „Силјан“ го освои првото место и беше прогласен за најинспиративен филм на филмскиот фестивал во Вендеција.

Иако беше вон главната конкуренција („Out of Competition“) за „Златен лав“, токму „Силјан“ успеа да се издвои и заминува од Венеција со врвно признание.

Ја освоивме наградата „Муза“ на Венециското биенале. Прво место за „Приказната за Силјан“од 20 филмови! Награда за најинспиративен филм и протагонисти! Во претходните години ја освоија Тим Бартон, Кшиштоф Кишловски и не многу други… НЕ МОЖЕВМЕ да се надеваме на подобар почеток на патувањето на Силјан“, напиша на социјалнитрен мрежи Тамара Котевска, ко-режисерката на „Медена земја“.

„Силјан“ - извонреден документарец

 За овој нов извонреден документарец, Котевска се насочи кон две теми кои, според неа, се клучни за нејзината работа: миграцијата и еколошките промени. Во својот протагонист Никола – човек пред пензија, ако не и веќе пензиониран – и неговото семејство, таа пронајде персонификација на двете теми. Во нивната татковина, Македонија, владините политики дозволиле цените на земјоделските производи што ги одгледува семејството на Никола на земја што ја обработувале со генерации, да паѓаат сè пониско – до точка каде што земјоделството повеќе не е одржлива дејност. Котевска ја врти камерата кон болни сцени на Никола и неговото семејство како речиси целосно ги напуштаат компирите, лубениците и другите култури, оставајќи ги да скапат, бидејќи нивната продажба веќе нема економска логика.

Одеднаш, исчезнува цел еден начин на живеење. Тоа е драма во највисок степен, но Котевска е повеќе заинтересирана за тивка набљудувачка елеганција и суптилни поврзувања. Денес, македонските фарми се распродаваат по сè пониски цени, а многу од нив стануваат депонии, децата на Никола ја напуштаат државата и заминуваат во Германија да бараат работа — новата миграција од село во град ја поттикнува и емиграцијата.

И Котевска го доловува моментот неколку месеци подоцна, преку FaceTime повик, кога децата на Никола ја повикуваат неговата сопруга Јана да им се придружи, за да се грижи за нивните деца додека тие работат. Трошоците за детска грижа им ги проголтале скоро сите плати.

А кога таа заминува, Никола останува сосема сам.

Разделена душа

Ова е портрет на животот каде судбината на луѓето е врзана за каприците на пазарните трендови и уште понејасни сили – така што станува портрет на сите нас. „Невидливата рака“ може да се замени со олимписко божество или нешто извадено од бајка. Затоа, Котевска ја вткајува својата снимка во нарација што ја раскажува вистинската македонска бајка „Приказната за Силјан“, која датира од 1600-тите или дури и порано: приказна за земјоделец што го проколнал својот син кој сакал да замине во странство и го претворил во штрк. Секако, како штрк, тој природно ќе мигрира од место во место, но никогаш нема да биде прифатен од другите штркови – и никогаш повторно нема да биде препознаен како човек.

Разделена душа. Тој концепт зборува за многу аспекти на животот во 2025 година, било во Македонија или каде било. Мораш да станеш нешто друго, да се преселиш на друго место, постојано да се преосмислуваш себеси – само за да преживееш, и покрај сите празни фрази за „биди свој“. Во случајот на филмот на Котевска, тоа значи дека Никола сега е сам. Тој прифаќа работа како чувар на депонија, и токму таму гледа јато штркови како роварaт низ ѓубрето во потрага по храна – начинот на кој порано можеби би клукале по црви во нивните полиња, како Силјан. 

Авторка која умее да го фати и моментот – и вечноста.

Од една страна, Котевска вели дека ова го гледа како еквивалент на тоа кога луѓето јадат сè повеќе брза храна во економија каде што нездравата храна е единствената што е ефтина. Од друга страна, не може да се игнорира како раселеноста на многу луѓе во ова време на глобални нарушувања е човечка верзија на тоа да бидеш подложен на миграторните обрасци на штрковите и другите номадски животни. Никола, кој сега живее сам, гледа ранет штрк, запоставен од другите на депонијата.

Го зема кај себе, се грижи за него додека не заздрави, и создава длабока врска со него – исто како во самата бајка, каде што стариот татко го прифаќа штркот кој бил неговиот син. Котевска има неверојатна способност да знае точно каде да ја постави камерата – исто толку вешта со интимни крупни кадри на Никола како што го милува штркот или зборува по телефон со семејството, но и со широки кадри од пејзажите. Еден кадар, сликовито компониран, го прикажува Никола како вози трактор во позадина на знак на неговата земја кој вели дека е на продажба, под сиво, тешко небо – тоа би требало да виси во некој музеј.

„Приказната за Силјан“ е дело на режисерка способна да ги разбие категориите и да создава нови форми. Во филмот претставен како документарец-басна, таа ја спојува реалноста со елементите на бајка на исклучително софистициран начин за режисерка која сè уште е во раните триесетти години.

 Би било интересно да се знае колку од бајковната структура била планирана од самиот почеток, а колку е дообмислена потоа, и додека го гледаш, мислите лесно ти талкаат кон начинот на кој е направен филмот, исто колку и кон неговата тема.

Котевска сега е во постпродукција на нејзиниот прв игран филм, „Човек против јато“. Ако тој на кој било начин успее да ја спои нејзината остра опсервација на макросилите што го обликуваат животот денес со поетската чувствителност што е очигледна во „Медена земја“ и „Приказната за Силјан“, тогаш не нè очекува ништо помалку од ремек-дело. Ова е авторка која знае да го фати и моментот – и вечноста.