Љубителите на кафе ширум светот, но и кај нас, од овој април ќе трошат малку повеќе пари за кесичка кафе отколку што се навикнати. Причината за тоа е што цените на омилениот пијалок во светот продолжуваат да растат, а ефектите од светските настани се појасно се чувствуваат и овде.

Сушите во земјите производители, зголемената побарувачка и проблемите со транспортот доведоа до силно влијание врз цената на сировото кафе на светските берзи. Резултатот е следен – за една година зрното поскапе за над 100 отсто. 

Цената на кафето зависи од повеќе фактори

Доцент д-р Вељко М. Мијушковиќ, од Економскиот факултет во Белград, објаснува дека сегашното поскапување е резултат на неколку светски фактори.

„Зголемувањето на цените е резултат на комбинацијата на климатските промени, зголемената глобална побарувачка за кафе, проблемите со снабдувањето и шпекулациите на берзата. Покрај тоа, зголемените транспортни трошоци и трговските ограничувања дополнително ја комплицираат ситуацијата. Се очекува пазарот и понатаму да остане нестабилен, додека не се стабилизира глобалната понуда. Производителите во Србија растот на цените на суровото кафе во светот делумно го амортизираа, користејќи различни стратегии, меѓутоа, гледано долгорочно – ако глобалните трендови на зголемување на цената продолжат, дополнителни прилагодувања на цената на пазарот на овие простори е неизбежно“, вели Мијушковиќ.

Како што додава тој, за потрошувачите ширум светот, вклучително и на Балканот, тоа веројатно значи дека пазарот на кафе ќе продолжи да биде нестабилен бидејќи нашите производители не можат да влијаат на глобалните предизвици и неволји.

„Производителите се борат со предизвиците така што ги намалуваат трошоците во другите деловни сегменти и обидувајќи се да акумулираат шокови преку долгорочни договори со добавувачите. Бидејќи кафето е производ кој зависи од глобалниот пазар, малопродажната цена ќе мора да ги следи светските трендови во наредниот период. Всушност, притисокот на цените што се акумулира повеќе од една година дури сега се чувствува посилно.

Потрошувачката расте, но кафе никогаш помалку

Во некои европски земји, како што е Холандија, супермаркетите веќе имаат недостиг на кафе, а производите се враќаат на полиците само по поскапувањето. Иако домашните дистрибутери прават напори да ги заштитат потрошувачите од ненадејни скокови на цените, прилагодувањето на пазарните услови е неизбежно.

Додека производството на кафе се соочува со предизвици, потрошувачката ширум светот рапидно расте. Азискиот пазар е водечки во зголемувањето на потрошувачката, а се поголем број земји ја прифаќаат културата на пиење кафе. Овој раст на побарувачката дополнително го зголемува притисокот врз цените, бидејќи сегашното производство не може да го следи ова темпо на раст.

Во клучните региони за одгледување кафе во Јужна и Централна Америка, Југоисточна Азија и Источна Африка, просечните температури се зголемуваат, додека моделите на врнежи се менуваат. Ова води до долги и поинтензивни суши во некои области, додека во други предизвикува сè почести и разорни поплави.

Бразил се соочува со најголемата суша во последниот половина век, што предизвикува недостиг на вода и големи загуби на земјоделските култури. Во Виетнам, месеците на суша минатата година беа проследени со силни поплави за време на тајфунот Јаги, кои донесоа екстремни количини дожд, дополнително влошени од климатските промени. Овие две земји се најголеми светски производители на кафе и заедно обезбедуваат 56 отсто од глобалните резерви.

Дополнително, климатските промени може да ја зголемат инциденцата на болести во плантажите со кафе, намалувајќи ги вкупните приноси за производителите. Истражувањата покажаа дека зрната Арабика - кои сочинуваат околу 60 проценти од вкупното светско производство на кафе - се особено чувствителни на климатските промени. Стручњаците предупредуваат дека климата долгорочно се менува и затоа ваквите временски услови честопати во иднина ќе достигнуваат екстремни вредности, предизвикувајќи загуби во приносите на кафето, како и поголема нестабилност во неговото производство.

Покрај проблемите со производството, кафето се соочува и со логистички препреки. Нападите на Хутите во Црвеното море ги нарушија клучните трговски патишта, што ја забавија испораката и ги зголемија транспортните трошоци. Алтернативните рути дополнително ги зголемуваат трошоците, што неминовно се рефлектира во крајната цена што ја плаќаат потрошувачите.

Поскапувањето не остана незабележано на берзата. На годишната конвенција на Националната асоцијација за кафе во Хјустон, експертите изразија загриженост за поскапувањето на кафето Арабика за дури 70 отсто на американскиот пазар во изминатата година. Годинава цените веќе скокнаа за уште 20 проценти, дополнително оптоварувајќи ги преработувачите и дистрибутерите ширум светот. Значи Арабика бележи континуиран пораст: од 180 центи за фунта во февруари 2024 година, до 320 центи до крајот на годината, а почетокот на 2025 донесе нов скок од 100 центи.

Со оглед на овие податоци, поскапувањето на кафето овде на овие простори е далеку помало.

Стабилизација на пазарот?

Во овој момент, пазарот на кафе останува непредвидлив, а експертите се претпазливи во врска со дополнителни предвидувања.

„Стабилизација може да се очекува само кога производството во клучните земји, како Бразил и Виетнам, ќе закрепне од екстремните временски услови, но и откако ќе се решат логистичките проблеми предизвикани од конфликти на глобалните трговски патишта.

Доколку наредната сезона временските услови бидат поповолни, понудата би можела да се зголеми, што би придонело за стабилизирање на цените. Исто така, доколку се намалат геополитичките тензии кои влијаат на транспортот, трошоците за испорака би можеле да се вратат на претходните нивоа, што дополнително би го намалило притисокот врз крајната цена на кафето. Сепак, поради зголеменото влијание на климатските промени и зголемената побарувачка на глобално ниво, долгорочната стабилност на пазарот на кафе останува неизвесна“, заклучува Мијушковиќ.